رازهای صبرا و شتیلا در «والس با بشیر» | روایت کابوسی که خاورمیانه را برای همیشه تغییر داد و خواب خوش را از اسرائیلی‌ها گرفت

رویداد۲۴| مازیار وکیلی- خاورمیانه جای عجیبی است. خیلی عجیب. تاریخ آن به قدری پر فراز و نشیب و پر از اتفاقات است که از آن می توان صد‌ها فیلم و سریال تاثیرگذار بیرون کشید.از میان این همه حادثه، کشتار صبرا و شتیلا  که در روز‌های ۱۶ تا ۱۸ سپتامبر ۱۹۸۲ رخ داد، یکی از هولناک‌ترین فجایع جنگ داخلی لبنان به شمار می‌آید. این قتل عام توسط شبه‌نظامیان فالانژ لبنانی و با حمایت نیرو‌های اسرائیلی انجام شد و محل تلاقی مسائلی همچون نفرت فرقه‌ای، مناقشه سرزمینی و بی‌توجهی بین‌المللی به معضلات اخلاقی بود. این کشتار علاوه بر اینکه به مرگ هزاران نفر انجامید، زخم‌های عمیقی در حافظه جمعی فلسطینی‌ها و لبنانی‌ها بر جا گذاشت.

یکی از هولناک‌ترین جنبه‌های این کشتار، همدستی نیرو‌های اسرائیلی با فالانژ‌ها بود. اگرچه فالانژ‌ها خود مستقیما کشتار را انجام دادند، اما نیرو‌های اسرائیلی از آن‌ها حمایت لجستیکی کردند، حمایتی که از جمله شامل فراهم کردن نورافکن برای روشن کردن اردوگاه‌ها در شب بود. در صحنه بین‌الملل دستور آریل شارون برای اجازه ورود فالانژ‌ها به اردوگاه‌ها، با وجود آگاهی از احتمال وقوع خشونت، به شدت محکوم شد.

این فاجعه موجی از محکومیت بین‌المللی را در پی داشت و حتی درمیان مردم اسرائیل اعتراضات فراوانی را گسترده‌ای را برانگیخت و هزاران نفر به خیابان‌های تل‌آویو آمدند و خواستار پاسخگویی دولت خود شدند. این بزرگ‌ترین تظاهرات خیابانی در تاریخ اسرائیل تا آن زمان بود و در نهایت دولت اسرائیل مجبور شد یک کمیسیون قضایی برای بررسی نقش ارتش اسرائیل در این کشتار معین کند.

این کمیسیون در گزارش خود آریل شارون، وزیر دفاع وقت را به «دست داشتن» در این کشتار و عدم ممانعت از آن متهم کرد و به این نتیجه رسید که شارون باید برکنار شود.

حوادث این سالها در نهایت منجر به تاسیس حزب الله شد. به معنای درست‌تر حوادث سال ۱۹۸۲ چهره خاورمیانه را برای همیشه تغییر داد و آن را بدل به مکانی برای نزاع‌های بی پایان کرد. «والس با بشیر» را می‌توان روایت یک منتقد اسرائیلی از حوادث آن دوران دانست. حوادثی که ظاهراً به قدری تلخ بوده که برای سربازان اسرائیلی حاضر در آن تراژدی به شکل یک ترومای جمعی درآمده است.

در سال ۱۹۸۲ چه اتفاقی اُفتاد؟

حمله اسرائیل به جنوب لبنان در سال ۱۹۸۲ از جایی آغاز شد که شلومو آرگوف سفیر اسرائیل در بریتانیا توسط افراد وابسته به سازمان اونضال (گروه مسلح جدا شده از سازمان آزادیبخش فلسطین) مورد هدف قرار گرفت و کشته شد. دولت اسرائیل و در راس آن مناخیم بگین، سازمان آزادیبخش فلسطین که آن زمان در لبنان مستقر بود را مسئول این کار دانست و بهانه‌ای پیدا کرد تا به لبنان حمله کند.

بیشتر بخوانید:

جنایتی تاریخی در قلب فلسطین| کشتار صبرا و شتیلا چگونه رخ داد؟

خاویر باردم با چفیه در فرش قرمز امی ۲۰۲۵؛ فلسطین باید آزاد شود

مناخیم بگین؛ سیاستمداری جنجالی و پیچیده

هدف اسرائیل از این حمله نابودی سازمان آزادی بخش فلسطین، پایان دادن به حملات فلسطینی‌ها از خاک لبنان و روی کار آوردن یک دولت مارونی مسیحی طرفدار اسرائیل بود. دولت اسرائیل در ابتدای حملات خود موفقیت‌هایی به دست آورد و توانست ضمن شکست ارتش سوریه که شمال شرق لبنان را در تصرف خود داشتند، یک دولت مسیحی به ریاست بشیر جمیل را به قدرت برسانند. اما زمانی که بشیر جمیل ترور شد، موقعیت دولت اسرائیل متزلزل شد.

کشتار صبرا و شتیلا توسط نیرو‌های فالانژ حامی اسرائیل هم افکار عمومی را به شدت علیه اسرائیل و دولت بگین فعال کرد تا سرانجام ارتش اسرائیل مجبور شود تا جنوب رود اولی عقب نشینی کند. حمله‌ای که قرار بود برای اسرائیل صلح چهل ساله به ارمغان بیاورد، به یک شکست تاریخی بدل شد. حمله‌ای که شاید دستاورد‌هایی هم داشت، اما در نهایت اسرائیل را به اهدافی که می‌خواست نرساند تا همه چیز به حالت صفر بازگردد. این حملات هم چنین زمینه‌ساز تشکیل حزب الله لبنان شد که معادلات مبارزه با اسرائیل و تغییر داد.

کشتار صبرا و شتیلا جنایت غیرقابل توجیه دولت اسرائیل

بعد از ترور بشیر جمیل و شکست طرح اسرائیل برای استقرار یک دولت همسو با سیاست‌های خود، این کشور دست به اقدامی دیوانه وار زد و به میلیشای حزب فالانژ به رهبری ایلی حبیقه اجازه داد_یا به بیان صحیح‌تر کمک کرد_ که وارد اردوگاه پناهندگان فلسطینی شده و بر اساس گزارش ها بیش از۳۵۰۰ فلسطینی و شیعیان لبنان را به قتل برسانند. در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۲ نیرو‌های دفاعی اسرائیل به عنوان بخشی از پیشروی اسرائیلی‌ها به سوی غرب بیروت، به میلیشیا دستور داد تا مبارزان فلسطینی را جبهه آزادیبخش را پاکسازی کنند.

بیشتر بخوانید: صدای هند رجب؛ از غزه تا فرش قرمز ونیز | چگونه یک فیلم به ابزار روایت حقیقت بدل شد؟

اتفاقات اردوگاه صبرا و شتیلا به قدری تکان دهنده و تلخ بود که حکومت اسرائیل را وادار کرد در فوریه سال ۱۹۸۳ کمیته کاهان را برای تحقیق درباره علت و شرایط این واقعه تشکیل دهد. تحقیقاتی که در نهایت مشخص کرد نیرو‌های دفاعی اسرائیل به طور غیرمستقیم در بروز این حوادث مقصر هستند و آریل شارون وزیر دفاع این کشور بعد از انجام این تحقیقات مجبور شد به خاطر آن چه بی توجهی به خطر خون ریزی و انتقام عنوان شد از سمت خود استعفا دهد.

والس با بشیر؛ روایت‌گر ترومای جمعی ناشی از صبرا و شتیلا

حادثه صبرا و شتیلا آنقدر درناک بود که برای حاضران در آن حادثه تبدیل به یک کابوس دسته جمعی شود و فرقی نمی‌کرد حاضران در آن حادثه سربازان اسرائیلی باشند یا بازماندگان فلسطینی که به کمپ پناهندگان پناه آورده بودند.

آریل فولمن فیلمساز چپ گرای اسرائیلی که خود به عنوان سرباز صفر در حادثه صبرا و شتیلا نقش کوچکی بر عهده داشته، در سال ۲۰۰۸ فیلمی درباره این حادثه تلخ ساخته است. فیلمی که در قالب یک مستند-انیمیشن عرضه شد و توجهات جهانی زیادی را به خود جلب کرد. بعد از این که یکی از بازماندگان حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲ کابوس‌های شبانه خود را برای فولمان تعریف می‌کند، او متوجه می‌شود چیز زیادی از آن حادثه را در خاطره خود ندارد. بنابراین تصمیم می‌گیرد به سراغ بازماندگان حادثه برود تا خاطراتش را از این حادثه دهشتناک تکمیل کند.

والس با بشیر به شدت مورد توجه قرار گرفت و به عنوان یکی از فیلم‌های بخش مسابقه جشنواره کن انتخاب شد و شانس اصلی کسب جایزه نخل طلا هم به حساب می‌آمد، اما در نهایت این جایزه را به فیلم کلاس لورن کانته واگذار کرد.

فیلم فولمان توانست جایزه بهترین فیلم خارجی زبان گلدن گلاب را کسب و کاندیدای جایزه اُسکار بهترین فیلم خارجی زبان سال ۲۰۰۹ اُسکار شود. فولمان در والس با بشیر تلاش کرده تا نگاهی بی طرفانه نسبت به وقایع صبرا و شتیلا داشته باشد و نشان دهد چگونه یک جنایت سازمان یافته تبدیل به یک ترومای جمعی برای همه حاضران در آن واقعه حتی سربازان اسرائیلی شده است. فیلم با آن فضای خفقان‌آور و یاس‌آلودی که دارد، به خوبی به مثابه یک کابوس، ریشه‌های سیاسی این واقعه را واکاوی و به دولت اسرائیل بابت اهمال در جلوگیری از بروز این حادثه حمله می‌کند.

دیدن والس با بشیر از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد حادثه صبرا و شتیلا انقدر تلخ و تکان دهنده بود که خود اسرائیلی را هم وادار کرد بابت وقوع آن عذرخواهی کنند.